Zeszyt 1. rocznika C

ZARZĄD GŁÓWNY TOWARZYSTWA MIŁOŚNIKÓW JĘZYKA POLSKIEGO: Sto lat Towarzystwa Miłośników Języka Polskiego

ARTYKUŁY I ROZPRAWY

  • PIOTR ŻMIGRODZKI: Powstanie Towarzystwa Miłośników Języka Polskiego i jego rozwój organizacyjny do 1939 roku
    Artykuł, napisany z okazji setnej rocznicy utworzenia Towarzystwa Miłośników Języka Polskiego (powstało w Krakowie w maju 1920 roku), skrótowo opisuje jego powstanie oraz początkowe lata działalności. Opierając się na materiałach odszukanych głównie w czasopiśmie „Język Polski” (organie prasowym Towarzystwa), autor przedstawia jego statut, strukturę organizacyjną, zmiany liczby członków oraz główne zadania i osiągnięcia w okresie od 1920 roku do wybuchu drugiej wojny światowej. Udostępnia także zestawienie członków władz Towarzystwa, listę jego kół okręgowych oraz przedstawicieli lokalnych (zwanych delegatami), którzy działali w kilkudziesięciu miejscowościach w całej Polsce.
  • SYLWIA PRZĘCZEK-KISIELAK: O czystość mowy polskiej? Dyskusje o zapożyczeniach na łamach „Języka Polskiego” w latach 1913–1939
    Artykuł został poświęcony analizie dyskusji o zapożyczeniach, toczonej na łamach „Języka Polskiego” w latach 1913–1939. Autorka dzieli swoje rozważania na trzy zasadnicze części. W pierwszej omawia dzieje czasopisma „Język Polski” w latach 1913–1939 oraz dokonuje skrótowej analizy jego zawartości w tym okresie. W drugiej przygląda się pewnej tendencji w latach po odzyskaniu niepodległości, mianowicie wyrzucaniu wyrazów obcych z języka różnych dziedzin życia społecznego, gospodarczego i kulturalnego, jak geografia, geologia, technika, chemia, handel, rzemiosło, film itp., wyrażającej się w wielu artykułach, opracowaniach i słownikach polskich odpowiedników zapożyczeń, zwłaszcza germanizmów i rusycyzmów. Autorka przechodzi następnie do analizy stosunku autorów i redakcji „Języka Polskiego” do wyrazów obcych, wyrażonego w 50 pracach opublikowanych w 24 rocznikach czasopisma w latach 1913–1939. Omawia najważniejsze artykuły z tego zakresu, a następnie przygląda się wyraźnemu propagowaniu zastępowania zapożyczeń wyrazami rodzimymi, o czym świadczy liczba wyrazów obcych, którym zaproponowano na łamach „Języka Polskiego” odpowiednik polski istniejący już w słownikach (152) bądź neologizm, przede wszystkim słowotwórczy (43). Te ostatnie poddaje dokładnemu oglądowi ze względu na mechanizmy tworzenia spolszczeń. W konkluzji jednak zaznacza, że poza dwoma neologizmami notowanymi w Słowniku języka polskiego W. Doroszewskiego (niebotyk zamiast obcego drapacza chmur oraz życian zamiast witaminy) propozycje spolszczeń omawiane na łamach „Języka Polskiego” nie przyjęły się w ogóle w języku ze względów formalnych i znaczeniowych, które również zostały poddane krótkiej analizie.
  • PIOTR WOJDAK: Oboczność -a/-u w D.lp. a dwurodzajowość M2/M3 – antysystemowe „skrzyżowanie”
    W artykule zwrócono uwagę na współwystępowanie dwóch nieregularnych czy mniej systemowych zjawisk dotyczących rzeczowników rodzaju męskiego: wymienności końcówek –a i –u w D.lp. i dwurodzajowości typu M2/M3 (morfosyntaktycznej oboczności B.lp.). Przypomniano ogólną charakterystykę szeroko pojętej oboczności –a/-u oraz przedstawiono specyfikę dwurodzajowości M2/M3 (na tle istoty kategorii rodzaju i fenomenu wielorodzajowości). W bogatej literaturze poświęconej dopełniaczowi problem dwurodzajowości nie jest obecny. Dyskusyjne wydaje się tam opisywanie zasad repartycji obu konkurencyjnych końcówek w ramach horyzontu semantycznego (nieżywotność), a nie gramatycznego (klasa rodzajowa M3), choć trzeba przyznać, że to właśnie dwurodzajowość przemawia przeciwko temu drugiemu podejściu. Podjęta problematyka będzie kontynuowana przez autora w dwóch kolejnych artykułach na łamach „Języka Polskiego”: 1) Oboczność -a/-u w D.lp. a dwurodzajowość m2/m3 w świetle badań korpusowych „sterowanych” słownikami; 2) Dwurodzajowe jednostki rzeczownikowe m2/m3 z obocznością -a/-u w D.lp. Modelowanie relacji między końcówkami a alternantami rodzajowymi na podstawie frekwencji.
  • MARIOLA WOŁK: Polisemia czy pozory polisemii? Między znaczeniem a użyciem wyrażenia
    Przedmiotem analizy w artykule jest zjawisko polisemii (wieloznaczności) w opisie języka. Inspiracją do podjęcia takich badań stały się tezy Magdaleny Danielewiczowej przedstawione w tekście pt. Wieloznaczność – skaza na języku czy na jego opisie? (2011). Autorka postuluje w nim ostrożność w orzekaniu polisemii. W podobnym kierunku zmierzają także niniejsze rozważania, tyle że problem rozstrzygania wieloznaczności wydaje się złożony jeszcze bardziej, niż przedstawia to Danielewiczowa. W proponowanej charakterystyce rozpatruje się osiem polskich, dyskusyjnych pod tym względem, wyrażeń – sześć rzeczowników: kazanie, najazd, wojna, tornado, kaloryfer, akcja i dwa przymiotniki: regularny i rasowy. Podstawowe pytanie sprowadza się do tego, czy możliwość co najmniej dwojakiej interpretacji tych słów to rzeczywiście kwestia ich znaczenia, a więc właściwości semantycznych, czy też może – użycia, a więc właściwości pragmatycznych. W rozwikłaniu postawionego problemu odwołano się do rozwiązań przyjętych w trzech wybranych słownikach języka polskiego (Słowniku języka polskiego pod red. M. Szymczaka, Innym słowniku języka polskiego pod red. M. Bańki i Wielkim słowniku języka polskiego pod red. P. Żmigrodzkiego). Analizie poddano autentyczne konteksty z opisywanymi wyrażeniami (wzięte z Narodowego Korpusu Języka Polskiego), sięgając do prac podejmujących podobne problemy (m.in. tekstów autorstwa A. Bogusławskiego). Analizowany problem wpisuje się w ustalenia z zakresu leksykologii i leksykografii.
  • ALICJA LABIJAK: Językowe aspekty zawierania umów, czyli o swobodzie kontraktowania w świetle teorii językoznawczych
    Proces osiągania konsensusu, kształtowanie treści umowy oraz późniejsza interpretacja poszczególnych postanowień – są elementami specyficznej sytuacji komunikacyjnej, której rezultatem jest umowa. Celem artykułu jest próba odpowiedzi na pytanie, czy prawo wyznacza granice posługiwania się językiem w kontekście zobowiązań, a jeżeli tak, to jaki jest zakres jego użycia oraz w jaki sposób interpretowane są postanowienia umowne, szczególnie te, które budzą wątpliwości. Odpowiedź na to pytanie została udzielona na podstawie analizy obowiązujących regulacji prawnych i konsekwencji, które pociągają one za sobą. W ten sposób możliwe było określenie prawnie obowiązujących granic, w których możliwe jest skuteczne, językowe ukształtowanie umowy. Artykuł prowadzi do wniosku, że konieczne jest przeformułowanie dotychczasowych typologii dotyczących języka prawa, które traktują umowy wyłącznie jako gatunek tekstu specjalistycznego, ponieważ takie przyporządkowanie jest niezgodne z obowiązującą swobodą kształtowania stosunków zobowiązaniowych.
  • MAGDALENA PUDA-BLOKESZ: Odwołania mitologiczne w polskiej chrematonimii funeralnej – rekonesans
    Przedmiotem badań są polskie chrematonimy funeralne z mitologizmami. Ilościowy i jakościowy ogląd materii badawczej, oparty na kilku kryteriach (m.in. genetyczno-kulturowym – pochodzenie mitologizmu, onomastycznym – typ nazwy mitologicznej, leksykalno-semantycznym – wartość konotacyjna mitologizmu, funkcjonalnym – funkcja mitologizmu w nazwie), pokazuje, że nadawcy/kreatorzy chrematonimów najczęściej sięgają po leksykę z mitologii greckiej (rzadziej rzymskiej i egipskiej), po teonimy – nazwy bogów, po mitologizmy konotujące treści funeralne i identyfikujące zakres pełnionych przez firmę usług. Nierzadko jednak decydują się na formalne modyfikacje komponentu mitologicznego (Archon zamiast Charon) czy użycie w nazwie firmy mitologizmu słabo konotującego treści funeralne (Olimp, Arkadia) bądź w ogóle nieidentyfikującego profilu działalności przedsiębiorstwa (Achilles, Herkules).
  • JOANNA SZERSZUNOWICZ: Parametry opisu realizacji modelu frazeologicznego na przykładzie związków utworzonych według schematu ANIOŁ nie NNOMPERS
    Celem artykułu jest przedstawienie opisu realizacji schematu frazeologicznego poprzez analizę utworzonych według niego związków na przykładzie polskiego modelu ANIOŁ nie NNOMPERS. Obejmuje ona trzy główne parametry: semantyczny, morfosyntaktyczny i pragmatyczny. W obrębie każdego z nich wydzielono parametry szczegółowe (semantyka: znaczenie sumaryczne (składniki leksykalne, metaforyka); znaczenia wyrażeń zbudowanych według badanego modelu; morfosyntaktyka: wariantywność, funkcje syntaktyczne, potencjał transformacyjny; pragmatyka: nacechowanie stylistyczne, typowe użycie, frekwencja, potencjał modyfikacyjny, aspekty kulturowe). Wyniki tego rodzaju analiz mogą znaleźć wykorzystanie w leksykograficznym opisie jednostek wyrazowych utworzonych według modeli frazeologicznych.
  • GRZEGORZ SZPILA: Kto strzela, a kto kule nosi: przysłowia w krzyżówkach
    Artykuł omawia obecność przysłów w polskich krzyżówkach. Autor przeprowadza analizę bogatego materiału badawczego w celu opisania różnych aspektów wyzyskania materiału paremicznego w zadaniach szaradziarskich. Ilościowe i jakościowe badanie materiału krzyżówkowego obejmuje przegląd kategorii frazeologicznych obecnych w krzyżówkach, typy paremii, wyznaczenie miejsc paremicznych w zbiorach krzyżówek i poszczególnych zadań, a także omówienie typów objaśnień i rodzaje haseł paremicznych. Autor dostrzega wiele podobieństw między technikami stosowanymi przez twórców krzyżówek a sposobami użycia przysłów w innych kontekstach. Artykuł stanowi uzupełnienie badań nad współczesnym użyciem przysłów w języku polskim.

PROJEKTY I PROPOZYCJE BADAWCZE

  • BEATA JAROSZ: Język zawodowy polskich dziennikarzy jako problem badawczy. Uwagi wstępne
    Tematyka artykułu koncentruje się wokół języka zawodowego polskich dziennikarzy prasowych, stanowiącego jak dotąd właściwie niezbadany składnik polszczyzny. W tekście zostały zasygnalizowane wybrane problemy badawcze, które powinny stać się przedmiotem zainteresowania lingwistów. Szkic rozpoczyna wykazanie faktu istnienia wspomnianego profesjolektu oraz przywołanie kilku prac, w których zostały wstępnie opisane pewne cechy bądź elementy tego wariantu języka. Następnie autorka omawia zadania badawcze (w tym konieczność zgromadzenia danych empirycznych, wydzielenia faz procesu kształtowania się kodu, charakterystyki wewnętrznej dyferencjacji na subwarianty, ustalenia związków z językiem zawodowym drukarzy, analizy formalno-semantycznej poszczególnych jednostek leksykalnych), których realizacja pozwoli na deskrypcję profejolektu stanowiącego narzędzie komunikacji w polskim środowisku dziennikarskim.

RECENZJE

  • ANNA MISZTA: Helena Krasowska, Magdalena Pokrzyńska, Lech Aleksy Suchomłynow, Świadectwo zanikającego dziedzictwa. Mowa polska na Bukowinie: Rumunia – Ukraina

KRONIKA

  • MACIEJ RAK: Konferencja Słowiańska frazeologia gwarowa II, Kraków, 11–12 października 2019 roku

VARIA

  • ALICJA PSTYGA, LUCYNA WARDA-RADYS: 60 lat Oddziału Gdańskiego Towarzystwa Miłośników Języka Polskiego
  • JANUSZ SIATKOWSKI: O zagadkowych materiałach do Niemieckiego atlasu językowego z czasów II wojny światowej
  • Nowości wydawnicze

 

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury

logo MKiDN